https://www.beyzadehaber.com/gucten-kibre-kibirden-cokuse

İnsan biraz zenginleşir, biraz yükselir, biraz daha fazla insanın hayatı üzerinde söz sahibi olmaya başlar. Sonra başkalarının kendisine gösterdiği saygıyı hak ettiğini düşünür.

Bir süre sonra bu saygıyı zorunluluk sayar. Nihayet kendisini eleştirenleri düşman, karşı çıkanları nankör, farklı düşünenleri cahil görmeye başlar. Kendi düşüncesiyle hakikati birbirine karıştırır.

İşte çöküşün ilk işareti budur.

Çöküş çoğu zaman sarayların yıkılmasıyla, orduların yenilmesiyle, ekonomilerin iflas etmesiyle başlamaz. Çok daha önce, insanın kendi yanılmazlığına inandığı yerde başlar.

Kur'an'ın Âd kavmine ilişkin anlattığı hikâye, binlerce yıl öncesinden bugüne uzanan bu insanlık hastalığının çarpıcı örneklerinden biridir.

Hz. Hûd, kendilerini güçlü, zengin ve yenilmez gören bir topluma gönderilmişti. Âd kavmi fiziksel kuvvetiyle, büyük yapılarıyla ve sahip olduğu imkânlarla övünüyordu. Kur'an onların şu iddiasını kayda geçiriyordu:

"Bizden daha güçlü kim var?" (Fussilet, 41:15).

Bu, yalnızca fiziksel güce güvenen bir toplumun sözü değildi. Bu, gücünü mutlaklaştırmış bir zihnin ilanıydı.

Asıl yanılgıları, kendilerinden daha güçlü birinin bulunup bulunmaması değildi. Güçlü olmanın kendilerine ahlaki bir dokunulmazlık kazandırdığını düşünmeleriydi.

Hz. Hûd onları sahip oldukları nimetlerin kaynağını hatırlamaya, yanlışlarından dönmeye ve Allah'a yönelmeye çağırdı.

Fakat kibir, insanın kulağına yalnızca hoşuna giden sözleri ulaştıran görünmez bir duvardır.

Âd kavmi peygamberinin sözlerini tartışmak yerine onu küçümsedi, aklını sorguladı ve söylediklerini itibarsızlaştırmaya çalıştı. Alıştıkları düzeni terk etmeyi reddettiler.

Sonra o büyük güç, şiddetli bir rüzgârın karşısında dağıldı.

Hikâyenin en sarsıcı tarafı, güçlü bir toplumun yıkılması değildir.

Sarsıcı olan, bir toplumun sahip olduğu imkânların kendisini kurtaracağını zannederken, kendisini kurtarabilecek ahlaki yeteneklerini kaybetmiş olmasıdır.

Çünkü insanın en büyük felaketi güçsüzleşmesi değil, gücünün kendisini haklı çıkardığına inanmasıdır.

Amerika: Dünyanın en güçlü devleti olmanın imtihanı

Bugün dünyanın en büyük askerî, ekonomik ve teknolojik güçlerinden biri olan Amerika Birleşik Devletleri'ne bakalım.

Amerika, yalnızca bir devlet değil, İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan uluslararası düzenin en önemli mimarlarından biridir.

Doları küresel finans sisteminin merkezindedir. Üniversiteleri, teknoloji şirketleri, askerî kapasitesi ve kültürel etkisiyle dünyanın büyük bölümünde belirleyici bir ağırlığa sahiptir.

Fakat sorulması gereken soru şudur:

Bir ülke dünyanın en güçlü devleti olduğunda, kendi gücünü sınırlayabilecek ahlaki ve kurumsal mekanizmaları koruyabilecek midir?

Amerikan demokrasisinin tarihî büyüklüğü, güçlü bir başkana sahip olmasında değil, başkanın gücünü sınırlayan bir anayasal düzen kurmuş olmasındaydı. Kongre, bağımsız mahkemeler, federal yapı, özgür basın ve sivil toplum bu düzenin denetleyici unsurlarıydı.

James Madison'ın ortaya koyduğu o düşünce bugün de geçerlidir: İnsanlar melek olsaydı hükümete gerek kalmazdı; yöneticiler melek olsaydı onları denetlemeye ihtiyaç duyulmazdı.

Ancak Donald Trump'ın ikinci başkanlık döneminde yürütme yetkisinin genişletilmesi, federal kurumların siyasallaşması, basın ve üniversiteler üzerindeki baskı tartışmaları ve yargıyla yürütme arasındaki gerilim, Amerikan demokrasisinin önemli bir sınavdan geçtiğini gösteriyor.

Elbette Amerika'nın güçlü anayasal kurumları, bağımsız yargı geleneği ve sivil toplumu hâlâ önemli bir demokratik direnç oluşturuyor. Ancak mesele tam da bu kurumların ne kadar korunabileceğidir.

Bir süper gücün en büyük tehlikesi, kendisini dünyanın düzenini korumakla görevli görürken kendi düzeninin kurallarını ihlal etmeye başlamasıdır.

Dışarıya demokrasi, hukuk ve özgürlük dersi veren bir devlet, içeride bu ilkeleri iktidarının önünde engel olarak görürse inandırıcılığını kaybeder.

Âd kavminin "Bizden daha güçlü kim var?" sorusu bugün başka bir biçimde karşımıza çıkıyor:

"Bizim gücümüzü kim sınırlayabilir?"

Oysa demokrasinin gerçek gücü, kendisini sınırlayan kurumlara sahip olabilmesidir.

Türkiye: İktidarın gücü ile devletin gücü arasındaki fark

Türkiye'de mesele farklı tarihî şartlar içinde gelişiyor ama güç ve kibir arasındaki psikolojik mekanizma oldukça tanıdık.

2002'den bu yana iktidarda bulunan AK Parti ve Recep Tayyip Erdoğan yönetimi, seçim başarılarını, ekonomik büyümeyi, büyük altyapı projelerini ve savunma sanayisindeki gelişmeleri güçlü bir siyasî meşruiyet unsuru olarak sundu.

Türkiye'nin köprüleri, havaalanları, savunma sanayisi yatırımları ve teknolojik atılımları elbette ülkenin maddi kapasitesinin önemli parçalarıdır. Ancak burada Âd kavminin hikâyesinin hatırlattığı temel ayrım şudur:

Bir ülkenin büyümesiyle bir iktidarın büyümesi aynı şey değildir.

Devletin gücü kurumlarının gücüdür. İktidarın gücü ise geçicidir. Devletin kalıcılığı, iktidarların değişebilmesine bağlıdır.

Bir hükümet seçim kazandığı için her kararında haklı olmaz. Bir lider milyonlarca insanın oyunu aldığı için eleştiriden muaf hâle gelmez. Sandık, yönetme yetkisi verir; toplumu mülk edinme hakkı vermez.

Demokraside çoğunluk yönetir ama çoğunluk her şeyi yapamaz. Çünkü hukuk, yalnızca çoğunluğun tercihlerini uygulamak için değil, herkesin haklarını korumak için vardır.

Freedom House'un 2026 raporunda Türkiye'nin 100 üzerinden 32 puanla "özgür olmayan ülkeler" kategorisinde yer alması; yürütme gücünün merkezileşmesi, muhalif siyasetçilerin ve gazetecilerin karşılaştığı baskılar ve sivil özgürlüklerdeki sorunlar bakımından dikkat çekicidir.

Burada temel mesele yalnızca iktidarın kim olacağı değildir. İktidarın nasıl sınırlandırılacağıdır.

Yargı bağımsızlığı, ifade özgürlüğü, Meclis'in denetim gücü ve kamu kaynaklarının şeffaf kullanılması herhangi bir siyasî partinin lütfu değil, vatandaşın hakkıdır.

Bir iktidar kendisini devletle özdeşleştirmeye başladığında, kendisine yöneltilen eleştirileri devlete saldırı olarak değerlendirebilir.

Eleştiri düşmanlık, muhalefet ihanet, hukukî denetim engelleme gibi görülmeye başlanır.

Hz. Hûd'un kıssasında da benzer bir tavır vardır. Kavmin ileri gelenleri peygamberin sözlerine cevap vermek yerine onun aklını ve kişiliğini hedef alırlar.

Türkiye'nin ihtiyacı daha güçlü bir lider kültü değil, daha güçlü kurumlardır.

Çünkü liderlerin ömrü sınırlıdır; kurumların ömrü ise bir medeniyetin geleceğini belirler.

Avrupa: Kibrin yalnızca Doğu'ya ait olmadığının kanıtı

Avrupa da bugün kendi değerlerini koruma sınavıyla karşı karşıya.

Yüzyıllar boyunca hukuk devleti, insan hakları ve parlamenter demokrasi konusunda dünyanın geri kalanına örnek gösterilen Avrupa'da aşırı sağın yükselişi, yabancı düşmanlığı ve siyasî kutuplaşma önemli sorunlar oluşturuyor.

Macaristan örneği özellikle dikkat çekici. Viktor Orban yönetimindeki ülkede medya özgürlüğü, yargı bağımsızlığı, kamu kaynaklarının kullanımı ve iktidarın denetlenmesi üzerine uzun süredir tartışmalar yaşanıyor.

Avrupa Komisyonu'nun 2025 Hukukun Üstünlüğü Raporu da Macaristan'da yargı, medya özgürlüğü ve yolsuzlukla mücadele alanlarındaki sorunlara dikkat çekiyor.

Burada ortaya çıkan çelişki çarpıcıdır: Avrupa Birliği, kendi değerlerini korumak için üye devletlerin hukuk sistemlerini denetlemek zorunda kalıyor.

Çünkü bir ülkenin Avrupa Birliği üyesi olması, demokratik standartların sonsuza kadar güvence altında olduğu anlamına gelmiyor.

Demokrasi, bir kez kazanıldığında sonsuza kadar elde tutulan bir mülk değildir. Her neslin yeniden savunması gereken bir sorumluluktur.

Bir toplum kendi refahını başkalarının yoksulluğuna, güvenliğini başkalarının haklarının yok sayılmasına, kimliğini farklı olanların dışlanmasına bağlamaya başladığında medeniyet iddiasını kendi elleriyle aşındırır.

Avrupa'nın geçmişte yaşadığı büyük felaketler, üstünlük iddiasının ve aşırı milliyetçiliğin nereye varabileceğini zaten göstermişti.

Gücün üç büyük yanılgısı

Amerika'da, Türkiye'de ve Avrupa'da farklı tarihî ve siyasî şartlar var. Bunları aynı kefeye koymak doğru olmaz. Ne ki, güç sahibi insanların davranışlarında üç ortak tehlike görülüyor.

Birincisi, gücün haklılıkla karıştırılması.

Bir lider seçim kazanmasını bütün kararlarının doğru olduğunun kanıtı sayabilir.

Bir devlet askerî üstünlüğünü uluslararası hukukun üzerinde hareket etme yetkisi olarak görebilir.

Bir şirket ekonomik başarısını çalışanlarının haklarını ikinci plana atmanın gerekçesi hâline getirebilir.

Oysa güç, haklılığın kanıtı değildir.

İkincisi, eleştirinin düşmanlık olarak algılanması.

Kibirli iktidar, kendisini eleştiren insanı dinlemek istemez. Çünkü eleştirinin içeriğini değil, kendi otoritesine yönelttiği tehdidi görür.

Hannah Arendt, Eichmann Kudüs'te adlı eserinde insanın kendi davranışlarını sorgulamadan, yalnızca emirleri ve yerleşik düzeni takip ederek nasıl büyük ahlaki yanlışlara ortak olabileceğini inceler.

Bir toplumda herkesin aynı şeyi söylemesi, herkesin aynı şeyi düşünmesi ve aynı kişiye itaat etmesi, o toplumun sağlıklı olduğu anlamına gelmez.

Üçüncüsü, değişimin zayıflık sayılması.

İktidarlar da insanlar gibi hatalarını kabul etmekte zorlanabilir. Çünkü hatayı kabul etmek, bazen yıllarca anlatılmış bir başarı hikâyesini yeniden yazmayı gerektirir.

Oysa Sokrates'in Platon tarafından aktarılan meşhur düşüncesi, sorgulanmamış bir hayatın değerini tartışmaya açar.

Hz. Hûd'un kavmine yaptığı "Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin" çağrısı (Hûd, 11:52) da hatayı kabul etme ve yeniden yönelme iradesini hatırlatır.

Bireysel tövbenin siyasetteki karşılığı yalnızca pişmanlık açıklaması değildir. Yanlış kararları düzeltmek, zarar görenlerin haklarını teslim etmek ve benzer yanlışları önleyecek kurumları kurmaktır.

Tövbenin ahlaki karşılığı değişimdir. Siyasette bu değişimin karşılığı hesap verebilirliktir.

İbn Haldun'un yüzyıllar öncesinden gelen uyarısı

Âd kavminin hikâyesini yalnızca dinî bir ibret anlatısı olarak okumak, onun toplumsal derinliğini eksik bırakır.

İbn Haldun, Mukaddime'de toplumların yükselişini ve çözülüşünü inceler. Ona göre toplumsal dayanışma, ortak amaç ve birlik duygusu devletlerin yükselişinde önemlidir. Zamanla lüksün ve refahın artması, ilk dönemin mücadele ruhunun ve dayanışmasının zayıflamasına yol açabilir.

Bu, Âd kavminin Kur'an'da anlatılan helak sebebiyle aynı tarihsel açıklama değildir. Ancak üzerinde düşünmeye değer bir ortaklık vardır: Maddi güç, toplumsal ve ahlaki dayanıklılığın yerine geçemez.

Bir ülke gökdelenler inşa edebilir, dünyanın en gelişmiş silahlarını üretebilir, finans piyasalarını yönetebilir. Ancak yurttaşları birbirine güvenmiyorsa, adalet duygusu aşınıyorsa, yöneticiler hesap vermekten kaçıyorsa o ülkenin gücüyle geleceği arasında ciddi bir mesafe oluşur.

İktisadi büyüme ile medeniyetin büyümesi aynı şey değildir.

Medeniyet, yalnızca ne kadar ürettiğimizle değil, ürettiğimiz zenginliği nasıl paylaştığımızla da ilgilidir.

Peygamberin en büyük gücü: Korkmamak ve hakikate sadık kalmak

Hz. Hûd'un kıssasında beni en çok etkileyen ayetlerden biri Hûd suresinin 56. ayetidir.

Hûd, kendisine karşı çıkan kavmine şöyle seslenir:

"Ben, benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim."

Bu sözde yalnızca dinî bir teslimiyet değil, büyük bir ahlaki bağımsızlık vardır.

Hz. Hûd, karşısında güçlü bir toplum ve kendisini reddeden bir kalabalık bulunduğu hâlde istikametinden vazgeçmez.

Çünkü hakikatin değeri, onu kaç kişinin kabul ettiğine bağlı değildir.

Bugünün dünyasında da buna ihtiyacımız var.

Gazetecinin görevi iktidarın hoşuna giden haberleri yapmak değildir. Akademisyenin görevi siyasî otoriteyi memnun etmek değildir. Yargıcın görevi güçlü olanı korumak değildir. Bürokratın görevi kendisine verilen her emri sorgulamadan yerine getirmek değildir.

Epiktetos'un kontrolümüzde olanlarla olmayanları ayıran yaklaşımı da burada anlam kazanır. İnsan başkalarının düşüncelerini veya geleceği kontrol edemez; fakat kendi davranışlarını ve ahlaki tercihlerini yönetebilir.

İslam'daki tevekkül de edilgen bir bekleyiş değildir. Resûlullah'ın buyurduğu gibi:

"Sana fayda verecek şey için gayret et, Allah'tan yardım iste ve acze düşme." (Sahih-i Müslim, Kader, 34).

Önce sorumluluğunu yerine getireceksin, sonra sonucu Allah'a bırakacaksın.

Hz. Hûd'un tavrı, gücün karşısında eğilmemek kadar, kendi gücünü de mutlaklaştırmamayı öğretiyor.

Son söz: Çöküş, insanın kendisine hayran olduğu yerde başlar

Roma güçlüydü.

Osmanlı güçlüydü.

Britanya İmparatorluğu güçlüydü.

Sovyetler Birliği güçlüydü.

Bugün Amerika güçlü.

Fakat tarihte hiçbir siyasî güç sonsuza kadar sürmedi.

Bu örnekleri Âd kavminin helakiyle aynı tarihsel kategoriye koymak mümkün değildir. Her birinin kendine özgü sebepleri vardır. Ancak hepsi bize bir gerçeği hatırlatır: Gücün büyüklüğü, kalıcılığının garantisi değildir.

Bir lider yanılabileceğini unutursa zorba olmaya başlar. Bir devlet yanılabileceğini unutursa hukukun sınırlarını aşar. Bir toplum yanılabileceğini unutursa önyargılarını hakikat zannetmeye başlar.

Amerika'nın ihtiyacı, kendi gücünü sınırlayabilecek demokratik iradeyi korumaktır.

Türkiye'nin ihtiyacı, ekonomik büyümenin yanında hukukun üstünlüğüne, bağımsız kurumlara ve eleştiri özgürlüğüne dayanan bir devlet düzenidir.

Avrupa'nın ihtiyacı ise savunduğu evrensel değerleri kendi siyasî hayatında da tavizsiz biçimde uygulamaktır.

Bütün bunlar birey için de geçerlidir. Kibir yalnızca devlet başkanlarının, zenginlerin veya iktidar sahiplerinin hastalığı değildir. İnsan küçük bir makamda da kibirlenebilir, başkalarını küçümseyebilir.

Kibir, insanın kendi sınırlarını unutmasıdır. Tevazu ise sınırlarını bilerek yaşayabilmesidir.

Âd kavminin hikâyesi bize şunu anlatıyor:

Bir insanın, bir iktidarın veya bir medeniyetin gerçek büyüklüğü, kendisine kimsenin karşı koyamamasında değil; karşısına çıkan haklı itirazı dinleyebilmesindedir.

Zira güçlü olmak başka şeydir, haklı olmak başka.

Güç geçer. Makam değişir. İmparatorluklar dağılır. Saraylar boşalır.

Geriye, gücün karşısında nasıl bir insan olduğumuz kalır.

Güç insanı yükseltebilir. Kibir onu körleştirir.

Hakikate kapanan bir göz ise en büyük gücün bile göremediği felakete doğru yürür.

Selam ve dua ile